ساعت و تقویم ایران

این فرتور (عکس) مربوط به یک دست‌سازۀ شطرنج سفالی با قدمت حدود ۸۰۰ سال است که در منطقه‌ی تاریخی نیشابور کشف شده و اکنون در موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود. مهره‌ها از سفال لعاب‌دار و سفال ساده ساخته شده‌اند و برخلاف مهره‌های شطرنج امروزی، فرم‌هایی ساده، انتزاعی و نمادین دارند. رنگ‌های به‌کار رفته، ترکیبی از سبز فیروزه‌ای برای یک طرف و قهوه‌ای مایل به خاکستری برای طرف دیگر است؛ که نه‌تنها برای تشخیص گروه‌ها طراحی شده، بلکه از زیبایی‌شناسی بومی دوره سلجوقی نیز پیروی می‌کند.

ساخت چنین مجموعه‌ای، نشانه‌ای از گسترش بازی شطرنج در ایران پس از حمله تازیان است؛ دورانی که نیشابور یکی از مراکز مهم علمی، فرهنگی و هنری جهان اسلام به‌شمار می‌رفت. فرم انتزاعی مهره‌ها، به‌ویژه شاه، وزیر، رخ و اسب، نشان می‌دهد که هنرمندان ایرانی، بیش از آن‌که به بازنمایی واقع‌گرایانه بپردازند، به مفهوم و جایگاه هر مهره در بازی توجه داشته‌اند. این شطرنج، افزون بر ارزش تاریخی، بازتابی از درک فرهنگی ایرانیان از سرگرمی، اندیشه و هنر در قرون میانی است.